Γελάστε, είναι φιλοσοφικό!

Οι περισσότεροι έχουν την εντύπωση πως οι Έλληνες φιλόσοφοι ήταν κάποιοι αγέλαστοι, σοβαροφανείς και σκουντούφληδες δάσκαλοι.
Στην πραγματικότητα, όμως, ήταν άνθρωποι εύθυμοι, κατά κανόνα αισιόδοξοι, χαμογελαστοί, που χαίρονταν τη ζωή σαν γνήσια παιδιά της φύσης. Ονόμαζαν "ηδονή" τη γλύκα της ζωής, και πίστευαν πως η χαρά και το γέλιο μάς απαλλάσσουν από το άγχος και τον φόβο, κάνουν καλό στην υγεία μας, παρατείνουν τη ζωή μας...
Ο Αριστοτέλης έλεγε πως η μέρα που πέρασε χωρίς να γελάσουμε, είναι μέρα χαμένη! Κι ο Δημόκριτος, άνθρωπος του γέλιου και της διασκέδασης, είχε το παρατσούκλι "γελασίνος", δηλ. "γελαδερός"!
Στους Έλληνες άρεσαν τα αστεία και τα ευφυολογήματα Τα θεωρούσαν ένδειξη πολιτισμού. Αλλά και οι Θεοί τους δεν πήγαιναν πίσω! Οι περίφημοι "ομηρικοί γέλωτες" αναφέρονται στα γέλια που έκαναν οι Θεοί στον Όλυμπο...

Φοβούνται τον θάνατο οι φιλόσοφοι;

Ο γερμανοεβραίος φιλόσοφος Φραντς Ρόζεντσβαϊγκ (1886-1929) υποστήριζε πως η φιλοσοφία με το να αποκηρύσσει το θάνατο, κλείνει τ' αυτιά της για να μην ακούει την κραυγή της έντρομης ανθρωπότητας!
Δυόμισι αιώνες νωρίτερα, ο Λα Ροσφουκό έλεγε πως οι ίδιοι οι κόποι που καταβάλλουν οι φιλόσοφοι για να μας πείσουν ότι δεν πρέπει να μας τρομάζει ο θάνατος αποτελούν την καλύτερη απόδειξη του πόσο τρομακτικός είναι...

Γιατί να μην είμαστε αόρατοι;

Ο Σπινόζα (1632-1677), πανθεϊστής φιλόσοφος που έζησε στην Ολλανδία, έγραψε:
"Ο προσδιορισμός είναι άρνηση. Όταν είσαι κάτι, δεν είσαι κάτι άλλο και δεν είσαι τα πάντα. Ό,τι κι αν έχεις, πάντα κάτι δεν έχεις. Επειδή είσαι ή έχεις κάτι, γι' αυτό δεν είσαι ή δεν έχεις κάτι άλλο"...
Αυτό σημαίνει πως απαραίτητο συστατικό της ύπαρξης του καθενός είναι κάποια έλλειψη! Η έλλειψη είναι στη φύση των πραγμάτων. Να αναφέρουμε μερικά παραδείγματα;
Ο άνθρωπος δεν είναι αθάνατος, ο Θεός δεν είναι θνητός, ο γονιός δεν είναι παιδί, το παιδί δεν είναι γονιός, το ζώο δεν έχει λογική, το δέντρο δεν μετακινείται, ο αέρας είναι αόρατος...

Ο Αριστοτέλης (Β)

β) Η δημιουργία του κόσμου δεν είναι αποτέλεσμα της τύχης αλλά της σκόπιμης επίδρασης μιας λογικής δυνάμεως. Η πρώτη κίνηση δόθηκε απ' το Θεό ("πρώτον κινούν"). Παντού στη φύση επικρατεί σκοπιμότητα.
γ) Ο κόσμος είναι αιώνιος, έχει αρχή και τέλος, τείνει προς ανώτερα στάδια. Τα όντα που τον συγκροτούν διακρίνονται στα: άψυχα όντα (κατώτατα), φυτά, ζώα και ανθρώπους (τα μόνα με σκέψη και νόηση).
δ) Ο άνθρωπος αποτελείται από σώμα και ψυχή. Η ψυχή δίνει ζωή στο σώμα, το κινεί, το κατευθύνει, το οδηγεί. Ο νους είναι το ανώτερο μέρος της ψυχής.
ε) Ευτυχής είναι όποιος ζει ζωή ισορροπημένη και αρμονική. Πρέπει να τηρεί τον χρυσό κανόνα της "μεσότητας". Πρόκειται για το μέτρο που πρέπει να διακρίνει τις πράξεις μας μεταξύ δύο ακραίων καταστάσεων. Π.χ. μεταξύ της δειλίας και του θράσους προτιμάται η ανδρεία (το "μέσον").

Ο Αριστοτέλης (Α)

Γεννήθηκε στα Στάγιρα της Χαλκιδικής το 384 π.Χ. και πέθανε στη Χαλκίδα το 322 π.Χ.
Σε ηλικία 18 ετών κατέβηκε στην Αθήνα όπου σπούδασε επί 20 έτη κοντά στον Πλάτωνα.
Το 343 π.Χ. ο Φίλιππος της Μακεδονίας του ανέθεσε την εκπαίδευση του Αλεξάνδρου. Ως παιδαγωγός του Αλέξανδρου του καλλιέργησε τη λατρεία στην "ελληνική ηρωική παράδοση" χρησιμοποιώντας, κυρίως, τα έπη του Ομήρου.
Όταν ο Αλέξανδρος έγινε βασιλιάς, ο Αριστοτέλης επέστρεψε στην Αθήνα όπου ίδρυσε το Λύκειο (ή Περιπατητική Σχολή), εκεί που σήμερα βρίσκεται το πάρκο της Ρηγίλλης.
Τα βασικότερα σημεία της διδασκαλίας του:
α) Στην οντολογία του κυριαρχούν δύο έννοιες: η "ύλη" και η "μορφή" (ή "είδος"). Η "ύλη" εκπροσωπεί το ασχημάτιστο ον που επιθυμεί ("έχει σκοπό") να γίνει "μορφή", δηλ. να λάβει νόημα και περιεχόμενο. Ο σκοπός αυτός εμπεριέχεται στη "μορφή". "Εντελέχεια" (εν+τέλος=σκοπός) καλείται η κατάσταση κατά την οποία το ον έχει αποκτήσει την ολοκληρωμένη μορφή του που εμπεριέχει και το σκοπό του.
Η "ύλη" γίνεται "μορφή" κλιμακωτά, μέσα από τέσσερα στάδια ("αίτια"): α) το υλικό, π.χ. το ακατέργαστο μάρμαρο β) το ειδολογικό, το σχέδιο του αγάλματος όπως το συλλαμβάνει στο μυαλό του ο καλλιτέχνης πριν αρχίσει την εργασία του γ) το ποιητικό, είναι οι κινήσεις των χεριών του γλύπτη πάνω στο μάρμαρο για να του δώσει την τελική του μορφή δ) το τελικό, ο σκοπός κατασκευής του έργου από τον καλλιτέχνη.

Ο Πλάτωνας...

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 427 π.Χ. Καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια. Αρχικά ασχολήθηκε με την ποίηση, έγραψε, μάλιστα, και μια τραγωδία.
Η γνωριμία του με τον Σωκράτη τον οδήγησε οριστικά στη φιλοσοφία. Η καταδίκη και ο θάνατος του δασκάλου του (399 π.Χ.) τον συγκλόνισε. Εγκατέλειψε απογοητευμένος την Αθήνα και ταξίδεψε στην Αίγυπτο, στην Κυρήνη, στην Κάτω Ιταλία και στη Σικελία όπου συνδέθηκε με τον τύραννο τον Συρακουσών Διονύσιο. Τον έπεισε να προσπαθήσουν να υλοποιήσουν στην πόλη του την ιδεώδη πόλη που ο φιλόσοφος ονειρευόταν.
Τα χάλασε όμως με τον τύραννο, πουλήθηκε αρχικά ως δούλος, εξαγοράστηκε και ελευθερώθηκε απ' τον φιλόσοφο Αννίκερι και σε ηλικία 40 ετών επέστρεψε στην Αθήνα όπου και ίδρυσε την ονομαστή Ακαδημία του.
Βασικά σημεία της φιλοσοφίας του:
α) Αρχή της φιλοσοφίας είναι ο "θαυμασμός". Πρόκειται για την ισχυρή τάση, κλίση, έρωτα που οδηγεί τον άνθρωπο να αναζητεί το "όντως ον", δηλ. αυτό που υπάρχει πίσω απ' τα φαινόμενα.
β) Υπάρχουν δύο είδη όντων (δυαρχία): τα υλικά και τα πνευματικά. Τα πρώτα τα ονομάζει "ιδέες", εκπροσωπούν αυτό που μένει σταθερό παρά τις φαινομενικές αλλαγές του κόσμου. Τα δεύτερα είναι "είδωλα", "σκιές" των ιδεών.
γ) Ο κόσμος δεν είναι αποτέλεσμα τύχης αλλά σκοπιμότητας Δημιουργός του είναι ο αγαθός Θεός και γι' αυτό ο κόσμος είναι άριστος και τέλειος. Αιτία των κακών δεν είναι ο Θεός αλλά η ύλη.
δ) Η ψυχή είναι ανεξάρτητη από το σώμα αλλά αναπόσπαστα ενωμένη με αυτό. Η συνύπαρξη αυτή επιφέρει πολλά και μεγάλα δεινά στην ψυχή. Γι' αυτό χαρακτήριζε το σώμα "τάφο" και "φυλακή" της ψυχής.
ε) Η ψυχή αποτελείται από τρία μέρη: α) το λογιστικό (σκέψη, μάθηση, φρόνηση). Έδρα του το κεφάλι. β) το θυμοειδές (συναισθήματα) με έδρα του την καρδιά. γ) το επιθυμητικό (φυσικές ανάγκες) με έδρα του την κοιλιά.
Πέθανε σε ηλικία 80 ετών, το 347 π.Χ.

Ανάγκες...

Αν δεν υπερβάλλουμε με τις αισθήσεις,
αν δεν τις φτάσουμε στα όριά τους
οι ανάγκες της σάρκας από μόνες τους
είναι ανίκανες να κατανοήσουν
σε όλη τους την έκταση
τις ανάγκες του πνεύματος...

Ο Σωκράτης...

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 470 π.Χ. Δεν εγκατέλειψε ποτέ την πόλη του παρά μόνο για να συμμετάσχει σε στρατιωτικές αποστολές. Πέθανε το 399 π.Χ. αλλά το τέλος του ήταν ο λαμπρότερος θρίαμβος της διδασκαλίας του.
Ήταν άσκημος, κοντός, φαλακρός και κοιλαράς. Δεν έγραψε τίποτα στη ζωή του. Ό,τι ξέρουμε γι' αυτόν το οφείλουμε στον Ξενοφώντα, στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη.
Ήταν αμείλικτος εχθρός των σοφιστών. Δεν αποδεχόταν τον υποκειμενισμό και τον σχετικισμό τους. Γι' αυτόν οι ηθικές έννοιες έχουν αντικειμενική αξία. Η αρετή διδάσκεται. Κανείς δεν γίνεται με τη θέλησή του κακός, αλλά από άγνοια του καλού.
Σοφός είναι μόνο ο Θεός. Ο άνθρωπος είναι μόνο φιλόσοφος, δηλαδή αναζητητής της αλήθειας. Βάση της φιλοσοφίας του η αυτογνωσία, το "γνώθι σαυτόν". Μέσω αυτής οδηγείται στο "εν οίδα ότι ουδέν οίδα".
Η διδακτική του μέθοδος ήταν πρωτότυπη. Ξεκινά τη συζήτηση προσποιούμενος πως δεν γνωρίζει την αλήθεια και ζητά να τη μάθει μέσα απ' το διάλογο. Βέβαια, στην πορεία αποδεικνύεται το αντίθετο ("σωκρατική ειρωνεία"). Στη συνέχεια, οδηγεί τον συνομιλητή του να ανακαλύψει προοδευτικά την αλήθεια ("μαιευτική").

Οι Σοφιστές

Η προσωκρατική φιλοσοφία τοποθετείται χρονικά τον 6ο και 5ο αιώνα π.Χ. Ήταν κυρίως κοσμολογική, δηλαδή ασχολούνταν με τον εξωτερικό κόσμο και τη φύση.
Τον 4ο αιώνα π.Χ. αντικαθίσταται απ' τη λεγόμενη "σωκρατική φιλοσοφία" (Σωκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης) που είναι ανθρωπολογική, βάζει, δηλαδή, στο κέντρο τον άνθρωπο.
Το πέρασμα προς τη νέα πραγματικότητα ανοίγουν οι σοφιστές που κάνουν την εμφάνισή τους από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Διδάσκουν, κυρίως, ρητορική, πολιτική και την τέχνη επιτυχίας στη ζωή.
Τα θέματα που τους απασχολούν είναι ηθικοκοινωνικά. Χρέος κάθε ανθρώπου είναι η αναζήτηση της γνώσης. Οι γνώσεις είναι μέσα επικράτησης στη ζωή. Δεν υπάρχουν αλήθειες αντικειμενικές, όλα είναι υποκειμενικά, προϊόντα των αισθήσεων.
Κυρίαρχη στη σκέψη των σοφιστών είναι η αντίθεση μεταξύ "θέσεως" και "φύσεως". Η πρώτη ταυτίζεται με το "νόμο", είναι τεχνητό δημιούργημα, περιλαμβάνει όσα επινοούν οι άνθρωποι για να εξασφαλίσουν ομαλή κοινωνική συμβίωση. Η δεύτερη περιλαμβάνει το "αληθινό", την ουσία των όντων, το αυθόρμητο, αυτό που πράγματι είμαστε...
Σπουδαιότεροι σοφιστές ήταν:
α) Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης (480-410 π.Χ.). Βασικό σημείο διδασκαλίας του το "πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος". Όλα είναι υποκειμενικά ...
β) Αντιφών. Σύγχρονος του Σωκράτη. Πρώτο αγαθό θεωρούσε την παιδεία και πρώτο κακό την αναρχία. Υπέρμαχος της ισότητας των ανθρώπων και πολέμιος των κοινωνικών διακρίσεων.
γ) Γοργίας ο Λεοντίνος (483-375 π.Χ.). Πατέρας της ρητορικής τέχνης. Δίδασκε την άκρα αγνωσία.

Οι Πυθαγόρειοι...

Ο Πυθαγόρας γεννήθηκε στη Σάμο περίπου το 580 π.Χ. και πέθανε το 490 π.Χ. Ο θρύλος τον θέλει γιο του Απόλλωνα, που ενσαρκώθηκε 20 φορές σε σώματα μεγάλων ηρώων της αρχαιότητας. Τον θέλει ακόμη περιπλανώμενο στη γη και στον Άδη, να κάνει θαύματα, να γιατρεύει ασθενείς, να προφητεύει κλπ.
Απ' τους σπουδαιότερους μαθητές του ήταν ο γιατρός Φιλόλαος ο Κροτωνιάτης, που οι περισσότεροι τον ξέρουμε απ' τον ομώνυμο δρόμο του Παγκρατίου...
Τρία ήταν τα βασικά σημεία της διδασκαλίας του Πυθαγόρα:
1) Η θεωρία της μετενσάρκωσης. Μετά το θάνατο η ψυχή του ανθρώπου δεν χάνεται αλλά μπαίνει σε άλλο σώμα, είτε ζώου, αν η προηγούμενη ζωή της ήταν κατώτερη κι αισθησιακή, είτε σοφού ανθρώπου, αν ήταν ανώτερη και σύμφωνη με τη διδασκαλία των Πυθαγορείων. Μόνο με έντονη πνευματική άσκηση, σιωπή και αυτοέλεγχο εξαγνίζεται η ψυχή, ξεφεύγει απ' τον φαύλο κύκλο των μετενσαρκώσεων και κατακτά τη θεία μακαριότητα.
2) Η θεωρία των αριθμών. Οι Πυθαγόρειοι αποδίδουν στους αριθμούς ιερές ιδιότητες. Ο αριθμός υψώνεται σε "κοσμική αρχή", αποτελεί τη φύση των όντων. Ακόμα και η μουσική υποτάσσεται στη δύναμη των αριθμών...
3) Η αθανασία της ψυχής.